🪔 દિવાળી 2030 — અજવાળાંનું પર્વ
દિવાળી એટલે પ્રકાશનું પર્વ, સમૃદ્ધિની પ્રાર્થના અને સ્નેહથી ઝળહળતા સંબંધોનો ઉત્સવ.
અખિલ ભારતીય સંદર્ભ તારીખ (ઉજ્જૈન): 29 ઑક્ટોબર 2027
📅 દિવાળીના તહેવારો
ધનતેરસથી ભાઈબીજ સુધીના દિવસો — દરેક દિવસનો પોતાનો મહિમા, પોતાની રીત.
🕯️ દિવાળીની સાંજનાં શુભ ચોઘડિયાં અને હોરા
સૂર્યાસ્તથી મધ્યરાત્રિ સુધી પૂજા માટેના બીજા શુભ સમય, અમાસ ચાલુ હોય ત્યાં સુધી.
શુભ હોરા
શુભ ચોઘડિયાં
દિવાળીનો દિવસ કેવી રીતે નક્કી થાય છે?
દિવાળીનું લક્ષ્મીપૂજન આસો વદ અમાસની પ્રદોષકાળમાં વ્યાપ્તિના આધારે નક્કી થાય છે. એટલે અમાસ સૂર્યોદય સમયે ન હોય, પરંતુ સાંજના પ્રદોષકાળમાં હોય, તો પણ તે દિવસે દિવાળીનું લક્ષ્મીપૂજન આવી શકે છે.
પૂજાનો ચોક્કસ સમય શહેરના સૂર્યાસ્ત, પ્રદોષકાળ અને લાગુ પડતા મુહૂર્તના નિયમો અનુસાર નક્કી કરવો જોઈએ. અમદાવાદ, સુરત, મુંબઈ કે વિદેશમાં રહેતા ભાવિકો માટે એક જ સમય લાગુ પડતો નથી.
આ પાનાની ઉપર તમારા શહેરનો સમય આપેલો છે.
દિવાળી — જ્યારે ઘરનું આંગણું ઉજાસથી ભરાઈ જાય
દિવાળીનું આગમન માત્ર પંચાંગની તારીખથી નથી વર્તાતું. એના આવવાના એંધાણ તો ઘરમાં ઘણા દિવસ પહેલાં જ મળવા લાગે છે.
ક્યાંક ઘરની સાફસૂફી ચાલતી હોય, ક્યાંક બારણે આસોપાલવનું તોરણ બંધાતું હોય. રસોડામાં મઠિયાં, ચોળાફળી અને ઘૂઘરાની સુગંધ પ્રસરે. બાળકો રંગોળીના રંગો પસંદ કરતા હોય અને વડીલો વર્ષોથી ચાલતી આવેલી તૈયારીઓમાં વ્યસ્ત હોય.
રોજિંદી દોડધામ વચ્ચે જાણે આખું ઘર થોડા દિવસ માટે ઉત્સવની લયમાં આવી જાય છે.
સાંજ પડે. આંગણે કોડિયાં ગોઠવાય. એક પછી એક દીવડા પ્રગટે અને તેમની નાનકડી જ્યોત સાથે ઘરના ખૂણેખૂણા ઝળહળી ઊઠે.
પણ દિવાળીનો ઉજાસ માત્ર ઘરની દીવાલો પૂરતો નથી રહેતો.
દૂર રહેતા સ્વજનો ઘરે આવવાની વાટ જોવાય છે. પડોશમાં મીઠાઈ પહોંચે છે. જૂના મિત્રો એકબીજાને શુભેચ્છાઓ પાઠવે છે. વર્ષ દરમિયાન મળવાનો સમય ન મળ્યો હોય, એવા સંબંધોમાં ફરી મુલાકાતનો અવસર આવે છે.
કોઈ માટે દિવાળી આરાધનાનું પર્વ છે, કોઈ માટે પરિવાર સાથે બેસવાનો અવસર, તો કોઈ માટે વર્ષભરના પરિશ્રમ પછી આનંદ અને સંતોષની ક્ષણ.
દિવાળીની આ જ તો વિશેષતા છે — ઉત્સવ દરેકનો હોય છે, પણ તેની સાથે જોડાયેલી લાગણી દરેકની પોતાની હોય છે.
દિવાળી શા માટે ઉજવવામાં આવે છે?
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દીપાવલી પ્રકાશ, સમૃદ્ધિ, ધર્મ અને મંગલભાવના સાથે જોડાયેલું પર્વ છે. દેશના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં તેની સાથે અનેક ધાર્મિક કથાઓ અને પરંપરાઓ સંકળાયેલી છે.
લોકપ્રચલિત રામકથાની પરંપરામાં ભગવાન શ્રીરામના ચૌદ વર્ષના વનવાસ પછી અયોધ્યા પરત ફરવાના આનંદ સાથે દીપોત્સવને જોડવામાં આવે છે. અયોધ્યાવાસીઓએ દીવા પ્રગટાવી તેમનું સ્વાગત કર્યું હોવાની કથા લોકમાનસમાં ઊંડે વસી ગઈ છે.
દિવાળીની અમાસે માતા મહાલક્ષ્મીની આરાધનાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ઘરમાં સ્વચ્છતા, દીપપ્રજ્વલન, પૂજા અને મંગલભાવના સાથે સમૃદ્ધિનું સ્વાગત કરવાની પરંપરા પ્રચલિત છે.
પરંતુ સમૃદ્ધિનો અર્થ માત્ર ધનસંપત્તિ પૂરતો જ નથી. સ્વસ્થ પરિવાર, સંતોષભર્યું જીવન, જ્ઞાન, સદાચાર અને પરિશ્રમનું ફળ પણ જીવનની સાચી સમૃદ્ધિ છે — એવો સુંદર વિચાર આ ઉત્સવ સાથે જોડી શકાય.
ઉપનિષદની પ્રખ્યાત પ્રાર્થના છે:
तमसो मा ज्योतिर्गमय।
અંધકારમાંથી મને પ્રકાશ તરફ લઈ જાઓ.
— બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ 1.3.28
આ પ્રાર્થના દિવાળીના વિધાન માટે રચાયેલી નથી; પરંતુ દિવાળીના પ્રકાશપર્વને સમજવા માટે તેનો ભાવ અત્યંત અર્થસભર લાગે છે.
ઘરની બહાર પ્રગટાવેલો દીવો આપણને દેખાતો અંધકાર દૂર કરે છે. અને મનમાં પ્રગટતી સમજ, સદભાવના તથા કરુણા જીવનને વધુ અર્થપૂર્ણ બનાવે છે.
લક્ષ્મીપૂજન — સમૃદ્ધિ સાથે શુભ સંકલ્પની આરાધના
દિવાળીની સાંજે લક્ષ્મીપૂજનનું વિશેષ સ્થાન છે.
ઘર સ્વચ્છ કરીને પૂજાસ્થાન શણગારવામાં આવે છે. માતા મહાલક્ષ્મી સાથે ભગવાન ગણેશ અને કુળપરંપરા અનુસાર અન્ય દેવતાઓનું પૂજન કરવામાં આવે છે. દીવો, ફૂલ, કંકુ, અક્ષત, મીઠાઈ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરીને પરિવાર સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે.
પરંપરાગત રીતે પ્રદોષકાળમાં લક્ષ્મીપૂજન કરવામાં આવે છે. કેટલીક મુહૂર્ત પદ્ધતિઓમાં પ્રદોષકાળ સાથે સ્થિર લગ્નનો સંયોગ પણ વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે.
લક્ષ્મીપૂજનની સામાન્ય રીત
- ઘર અને પૂજાસ્થાન સ્વચ્છ કરીને દીપપ્રજ્વલન કરવું.
- કુટુંબપરંપરા અનુસાર શ્રીગણેશ અને માતા મહાલક્ષ્મીનું સ્થાપન તથા આવાહન કરવું.
- કંકુ, અક્ષત, ફૂલ, ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્યથી પૂજન કરવું.
- લક્ષ્મી સ્તોત્ર, મંત્ર, સ્તુતિ અથવા કુટુંબમાં પ્રચલિત પ્રાર્થના કરવી.
- આરતી કરી પ્રસાદ વહેંચવો અને સૌના કલ્યાણ માટે શુભભાવ વ્યક્ત કરવો.
આ સામાન્ય પરિચય છે. વિસ્તૃત પૂજાવિધિ, મંત્ર, સામગ્રી અને ક્રમ કુટુંબ, સંપ્રદાય તથા સ્થાનિક પરંપરા પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
પૂજાના શાસ્ત્રીય વિધાનનું પોતાનું મહત્ત્વ છે; સાથે પૂજા કરતી વખતે મનમાં રહેલી શ્રદ્ધા અને એકાગ્રતા પણ એટલી જ મૂલ્યવાન છે.
ચોપડા પૂજન — જ્યાં વ્યવસાય પણ આરાધના બને છે
ગુજરાતની દિવાળીનું એક વિશિષ્ટ અંગ છે ચોપડા પૂજન, જેને શારદા પૂજન અથવા વહીપૂજન પણ કહેવામાં આવે છે.
વર્ષભરના વેપાર-વ્યવહારનો હિસાબ રાખતા ચોપડા, ખાતાવહી અને નવા હિસાબી પુસ્તકોનું પૂજન કરવાની પરંપરા ગુજરાતના વેપારી સમાજમાં લાંબા સમયથી ચાલી આવે છે.
ચોપડાના પ્રથમ પાને 'શ્રી', 'શુભ' અને 'લાભ' લખવામાં આવે છે. માતા લક્ષ્મી સાથે જ્ઞાનની અધિષ્ઠાત્રી માતા સરસ્વતી અને ભગવાન ગણેશનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે.
આ પરંપરામાં સુંદર ભાવ સમાયેલો છે.
વ્યવસાયમાં લાભની અભિલાષા હોય, પણ તેની સાથે જ્ઞાન, વિવેક, વિશ્વાસ અને નીતિ પણ જળવાઈ રહે.
સમય બદલાયો છે. કાગળના ચોપડાની સાથે કમ્પ્યુટર અને ડિજિટલ હિસાબી પદ્ધતિઓ આવી છે. છતાં અનેક પરિવારોમાં ચોપડા પૂજનનું સ્થાન આજે પણ જળવાયેલું છે.
કારણ કે પૂજાનું મહત્ત્વ માત્ર ચોપડાના કાગળમાં નથી, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલા શુભ સંકલ્પમાં છે.
ગુજરાતી જીવનમાં દિવાળીનું વિશેષ સ્થાન
ગુજરાતમાં દિવાળી માત્ર એક દિવસની ઉજવણી નથી. વાઘ બારસ, ધનતેરસ, કાળી ચૌદશ, દિવાળી, બેસતું વર્ષ, ભાઈબીજ અને લાભ પાંચમ સુધી પર્વોની એક સુંદર હારમાળા સર્જાય છે.
દરેક દિવસની પોતાની પરંપરા છે, પોતાનું ધાર્મિક મહત્ત્વ છે અને જીવન સાથે જોડાયેલો આગવો ભાવ છે.
દિવાળીનું પર્વ જૂના ગુજરાતી વર્ષના સમાપન સાથે પણ જોડાયેલું છે. વિક્રમ સંવતનું નવું વર્ષ કારતક સુદ એકમથી શરૂ થાય છે.
આથી ગુજરાતી પરિવારો માટે દિવાળીની ઉજવણીમાં વિદાય અને સ્વાગત — બંને લાગણીઓ સમાયેલી છે.
વીતેલા વર્ષના સુખદ પ્રસંગો માટે કૃતજ્ઞતા, પડકારોમાંથી મળેલી શીખ અને આવનારા વર્ષ માટે નવી આશા.
નવા વર્ષના દિવસે સંભળાતું 'સાલ મુબારક' માત્ર ઔપચારિક શુભેચ્છા નથી. એમાં સ્વજનોના સુખની કામના, સંબંધોની મીઠાશ અને ફરીથી મળવાનો આનંદ સમાયેલો છે.
દિવાળી અને બેસતા વર્ષ વચ્ચે પડતર દિવસ કેમ આવે?
કોઈ કોઈ વર્ષે દિવાળીના લક્ષ્મીપૂજન અને બેસતા વર્ષ વચ્ચે એક દિવસ ખાલી રહે છે. એને પડતર દિવસ કહે છે.
લક્ષ્મીપૂજન એ સાંજે થાય છે જ્યારે પ્રદોષકાળમાં અમાસ હોય, પણ નવું વર્ષ એ દિવસે બેસે છે જ્યારે સૂર્યોદય સમયે કારતક સુદ એકમ હોય. દિવાળી પછીના સૂર્યોદયે પણ અમાસ ચાલુ હોય, તો એ દિવસ બંનેની વચ્ચે પડતર રહે છે.
આ બાબત યાદ અપાવે છે કે ભારતીય પંચાંગના પર્વો માત્ર અંગ્રેજી કેલેન્ડરની તારીખો પ્રમાણે નહીં, પરંતુ તિથિ અને તેના નિર્ધારિત કાળના નિયમો પ્રમાણે નક્કી થાય છે.
દિવાળીની સાંજ — એક દીવો સંબંધોના નામે
દિવાળીની રાત્રે ઘરમાં અનેક દીવડા પ્રગટે છે.
પૂજાઘરમાં આરાધનાનો દીવો હોય છે. બારણે સ્વાગતનો દીવો હોય છે. આંગણે ઉત્સવના કોડિયાં હોય છે.
અને ક્યારેક એક દીવો એવો પણ હોય છે, જેની સાથે કોઈ જૂની યાદ જોડાયેલી હોય છે.
બાળપણમાં માતા સાથે ગોઠવેલાં કોડિયાં, પિતાની સાથે બજારમાં કરેલી ખરીદી, દાદા-દાદીની વાતો કે દિવાળીની રજાઓમાં ઘરે ભેગા થતા સ્વજનો — વર્ષો પછી પણ આવી નાની યાદો હૃદયમાં જીવંત રહે છે.
ઉત્સવનું સાચું સૌંદર્ય કદાચ આ જ છે.
સમય બદલાય, ઘરો બદલાય, ઉજવણીની રીતો બદલાય, છતાં પ્રિયજનો સાથે વિતાવેલી ક્ષણોનું મહત્ત્વ ઓછું થતું નથી.
આ દિવાળીએ ઘરના દીવા પ્રગટાવતાં કોઈ પ્રિયજનને યાદ કરીએ, કોઈ દૂર રહેલા સ્વજનને ફોન કરીએ, કોઈ જૂની નારાજગી ભૂલીએ અને મળેલા સુખ માટે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરીએ.
કારણ કે ઘરનું આંગણું દીવડાથી ઝળહળે છે, પણ ઘરનું વાતાવરણ તો પરસ્પરના સ્નેહથી જ ઉજળું બને છે.
દિવાળીનો પ્રકાશ ઘરની બહારથી દેખાય છે; તેની હૂંફ ઘરની અંદર અનુભવાય છે.
આપના ઘરમાં સુખ, શાંતિ, સદભાવ અને સમૃદ્ધિનું અજવાળું સદાય પથરાયેલું રહે — દિવાળીની હાર્દિક શુભકામનાઓ.
✅ આટલું ધ્યાન રાખીએ
✅ શું કરવું
- દિવાળી પહેલાં ઘરની સાફસૂફી કરીએ
- માટીનાં કોડિયાં પ્રગટાવીએ — ફક્ત મીણબત્તી કે લાઇટ નહીં
- દિવાળીએ નવાં કપડાં પહેરીએ
- સ્વજનો અને પડોશીઓને મીઠાઈ પહોંચાડીએ
- જરૂરિયાતમંદોને યથાશક્તિ દાન કરીએ
- લક્ષ્મીપૂજન મુહૂર્તમાં જ કરીએ
- ચોપડાપૂજન માટે નવા ચોપડા અગાઉથી તૈયાર રાખીએ
❌ શું ન કરવું
- દિવાળીની રાત્રે ઘરનો કોઈ ખૂણો અંધારો ન રાખીએ
- આ દિવસોમાં ઉધાર લેવડદેવડ ટાળીએ
- ફટાકડા માપમાં — વડીલો, બાળકો અને પશુ-પક્ષીઓનો ખ્યાલ રાખીએ
- પાંચેય દિવસ માંસાહાર ટાળીએ
- મુહૂર્ત સિવાયના સમયે લક્ષ્મીપૂજન ટાળીએ
- કડવાં વેણ અને કંકાસથી દૂર રહીએ
🌍 જુદા જુદા પ્રદેશોમાં દિવાળી
ગુજરાત વાઘબારસથી લાભપાંચમ સુધી તહેવારોની હારમાળા. દિવાળીની રાત્રે ચોપડાપૂજન (શારદાપૂજન), કારતક સુદ એકમે બેસતું વર્ષ, આંગણે રંગોળી અને લાભપાંચમે વેપારનું મુહૂર્ત.
બંગાળ દિવાળીની રાત્રે લક્ષ્મીપૂજનને બદલે મા કાળીની પૂજા — કાલીપૂજા. ત્યાં લક્ષ્મીપૂજન શરદ પૂનમે થાય છે.
દક્ષિણ ભારત ત્યાં નરક ચતુર્દશી — આપણી કાળી ચૌદશ — જ મુખ્ય દીપાવલી છે. સૂર્યોદય પહેલાં તેલથી અભ્યંગસ્નાન અનિવાર્ય ગણાય છે.
પંજાબ / શીખ બંદી છોડ દિવસ — ગુરુ હરગોબિંદ સાહિબ 52 રાજાઓ સાથે ગ્વાલિયરના કિલ્લામાંથી મુક્ત થયા, તેની યાદમાં ઉજવણી.
મહારાષ્ટ્ર દિવાળી પડવો — દિવાળીના બીજા દિવસે પતિ-પત્નીનો તહેવાર; અભ્યંગસ્નાન અને મિષ્ટાન્ન ભોજન.